Deontik Etik Nedir? Etik Kuralların “Zorunluluğu” Üzerine Bir Bakış
Eskişehir, 2023 – Bir kahve, birkaç sayfa not ve üzerine düşünülmesi gereken bir felsefi soru…
—
Deontik Etik: Ne Yapmalıyız? Ne Yapmamalıyız?
Eğer etik hakkında bir şeyler duymuşsanız, muhtemelen “doğru” ile “yanlış” arasındaki farkı, iyi ile kötü arasındaki ayrımı düşünmüşsünüzdür. Etik, aslında hayatımızın her anında karşımıza çıkan, neyi doğru, neyi yanlış yapmamız gerektiğini belirlemeye çalışan bir sistemdir. Ama hepimizin hayatında böyle bir soru vardı değil mi? “Yani, doğru olanı yapmalıyım ama bazen bunu yapmamak çok daha kolay ve ödüllendirici olabilir!”
İşte bu noktada deontik etik devreye giriyor. Deontik etik nedir diye soracak olursanız, basitçe anlatmak gerekirse, bizim “ne yapmamız gerektiği” ve “ne yapmamamız gerektiği” ile ilgili zorunlulukları, sorumlulukları ve yükümlülükleri belirlemeye çalışan bir etik akımıdır.
Hadi gelin, bu kavramı biraz daha açalım ve ne anlama geldiğini günlük yaşamımızdan örneklerle anlayalım.
—
Deontik Etik ve Günlük Hayat: Kurallara Uymak Zorunda Mıyız?
Deontik etik, bir anlamda bizim için belirli bir şeyin doğru olduğunu kabul ettiğimizde, bunun sadece bir tercih değil, bir zorunluluk olduğuna işaret eder. Yani, bir şeyin doğru olduğunu biliyorsanız, onu yapmak zorundasınız. Bu durum, bir oyun oynarken kurallara uymak gibi bir şey. Hangi oyunu oynadığınız önemli değil, kurallar varsa, o kuralların dışına çıkamazsınız.
Mesela, okuldaki bir sınavı düşünün. Sınavda kopya çekmek mümkün, ama deontik etik açısından bakıldığında, kopya çekmek, ahlaki ve etik olarak yanlıştır. Kopya çekmenin yapılabilir bir şey olduğunu biliyoruz, ancak bunun yapılması gerektiği anlamına gelmez. Bu da demek oluyor ki, biz doğruyu biliyoruz ve doğruyu yapmak zorundayız, çünkü bu, bir yükümlülük olarak karşımıza çıkar.
Eğer kopya çekmeyi seçersek, bu hem kuralların ihlali hem de ahlaki bir hata olur. Çünkü deontik etik, “doğru”yu yapmanın, sadece kişisel bir tercihe dayanmadığını, aynı zamanda ahlaki bir zorunluluk olduğunu savunur.
—
Deontik Etik ve Toplum: Zorunluluklar ve Sorumluluklar
Deontik etik, sadece bireysel değil, toplumsal bir perspektiften de önemli bir konudur. Toplumdaki bireylerin sorumlulukları, hakları ve yükümlülükleri arasındaki dengeyi kurmak, deontik etikte oldukça merkezi bir yer tutar. Peki, biz toplumu nasıl algılıyoruz ve bu toplumda ne yapmalıyız?
Diyelim ki, bir restorana gidiyorsunuz ve garson size yanlış yemek getiriyor. Yanlış yemek geldiğinde, “Bunu kimse görmemeli, ben sadece ödeyip gideyim” diyebilirsiniz. Ama deontik etik, burada da devreye girer. Bu durumda, yanlış yemeği geri vermek, doğru olanı istemek ve garsona durumu anlatmak, sizin yükümlülüğünüzdür. Çünkü toplumda başkalarına karşı sorumluluklarınız vardır. O zaman bu sorumluluğu yerine getirmek, sadece bir tercih değil, doğru olanı yapmak zorunluluğudur.
Burada şöyle bir ikilem de oluşabilir: “Evet, garsona söylemek doğru ama ben onun ruh halini bozmak istemiyorum.” Ama deontik etik, “Bunu yapman gerekiyor” der çünkü doğru olanı yapmak bir yükümlülük olarak kabul edilir. Bu, bizim sadece kişisel tercihlerimize değil, toplumdaki sorumluluklarımıza da dayalıdır.
—
Deontik Etik ve Hukuk: “Yapmalı Mıyım, Yapmasam Ne Olur?”
Bazen hayatın içindeki zorunluluklar hukuki boyut kazanır. Peki deontik etik, hukuka nasıl bir katkı sağlar? Bu sorunun yanıtı aslında çok basit: Hukuk, deontik etik ile paralel bir şekilde işler. Yani, yasaların doğru olduğunu kabul ettiğimizde, onları çiğnemek bir etik hata olur.
Örneğin, trafik kurallarını düşünün. Kırmızı ışıkta geçmek mümkündür, ancak bu deontik etik açısından yanlıştır. Çünkü kırmızı ışıkta geçmek, sadece kurallara karşı gelmek değil, aynı zamanda başkalarına zarar verme ihtimali taşır. Burada, trafik kuralları bir yükümlülük halini alır ve doğru olanı yapmak zorunlu hale gelir.
Yani, sadece hukuk açısından değil, etik olarak da bu kurallara uymak, toplumun güvenliği ve düzeni için önemlidir. İşte deontik etik, burada bize, kurallara ve yükümlülüklere uymanın sadece bireysel bir tercih değil, toplumsal bir sorumluluk olduğuna dair bir hatırlatma yapar.
—
Deontik Etik ve Modern Yaşam: Kararlarımızın Ahlaki Temeli
Modern yaşamda her an karşımıza çıkan seçenekler, bizi etik olarak düşündürten kararlarla doludur. Sosyal medyada paylaşımlar yaparken, birinin duygularını zedelemek ile gerçeği söylemek arasında kalmak gibi. Ya da bir arkadaşımıza, gerçekten ihtiyacı olup olmadığını sormak, ama onu üzmemek için sormamak.
Deontik etik, işte tam da bu noktada devreye girer. Gerçekten de doğru olanı yapmak, çoğu zaman zor ve karmaşık olabilir. Ama deontik etik, bize şunu söyler: Doğru olanı yapmak, sadece bir seçenek değil, sorumluluk ve zorunluluk olmalıdır.
—
Sonuç: Deontik Etik ve Yaşamın İçindeki Yükümlülükler
Deontik etik, kısacası, doğru olanı yapmamız gerektiğine dair bir zorunluluk düşüncesine dayanır. Hem bireysel hem de toplumsal sorumlulukları içerir. Bir şeyin doğru olduğunu bildiğinizde, onu yapmanız sadece bir tercih değil, etik olarak bir zorunluluktur.
Hukuk, toplum, kişisel yaşam… Her an etrafımızda deontik etik kuralları işliyor. Bazen küçük seçimlerde, bazen daha büyük hayati kararlarda, bu kurallara uymamız gerekiyor. Yaşamımızın her alanında doğru olanı yapmamız gerektiğini hatırlatan deontik etik, bize etik sorumluluklarımızı unutmamamızı sağlar.
Ve unutmadan… Eğer bir sabah kahvemi dökersem ve arkadaşımın kıyafetini kirletirsem, deontik etik gereği onu temizlemek zorundayım, çünkü doğru olanı yapmak zorunluluk.
—
Ve Eskişehir’de bir akşam, bu etik sorularını düşündüğümde, hayatın karmaşıklığına dair cevaplar buluyorum.